„Математиката дома и на пазар не е иста“, вели една стара поговорка која ги отсликува разликите меѓу планирањето и реалноста. Планирањето на буџетот често се разликува од реалните ситуации и трошоци, а некогаш сметките ги поматуваат и непредвидени фактори.
Согледувајќи ја реалната состојба, Владата на крајот на минатата година ја ревидираше Стратегијата за управување со јавниот долг, чија цел е пред сè, финансирање на потребите на државата со најнизок можен трошок на среден и долг рок и со одржливо ниво на ризик.
Податоците од Министерството за финансии покажуваат дека државата ја заврши 2025 година со јавен долг од 10,06 милијарди евра, што претставува 59,6 проценти од бруто домашниот производ (БДП). Тоа е за нијанса под психолошката граница, за која економистите сметаат дека не е пожелно да се надминува, иако досега во пракса повеќе пати се случило краткорочно да се пробие оваа граница.
Последното задолжување државата го направи пред еден месец, кога ја реализираше аукцијата на 10-тата еврообврзница во вкупна вредност од една милијарда евра, со рок на доспевање од четири и осум години, со камата од 3,87 и 4,75, проценти соодветно. При тоа, 70 отсто од парите се наменети за раздолжување на долгови кои доспеваат во наредниот период, додека со остатокот главно ќе се пополнува буџетскиот дефицит.
„Со средствата обезбедени преку оваа еврообврзница, предвидена во Буџетот за 2026 година, ќе се изврши навремена исплата на еврообврзницата издадена во 2020 година во износ од 700 милиони евра, а останатите средства ќе бидат насочени кон финансирање на буџетскиот дефицит и реализација на развојни проекти од суштинско значење за економскиот раст“, рече тогаш министерката за финансии Гордана Димитриеска Кочоска.
Но, што значи за јавниот долг ваквото задолжување за раздолжување?
„Кога го знализираме јавниот долг потребно е да го анализираме најмалку од три аспекти: првиот аспект е која е намената за која што се задолжуваме, вториот аспект цената која ја плаќаме и третиот аспект каква би била фискалната консолидација. Гледајќи од првиот аспект – намената, најголем дел од долгот кој што се зема, се зема за исплата на стари долгови и технички тоа е оправдано затоа што старите долгови мора да бидат исплатени, меѓутоа структурно новите долгови не генерираат дополнителен раст затоа што истите не ја поттикнуваат ниту инвестициската компонента, ниту продуктивноста. Напротив, доколку гледаме од аспект на трошок, ние во целиот изминат период на искуство со задолжување, може да кажеме дека цената која што сме ја плаќале на каматната стапка била повисока од стапката на економски раст што генерира на среден рок проблематичност за потенцијалот на економијата и на земјата да бидат исплатени овие долгови. Доколку гледаме низ призмата на каматни стапки, ќе забележиме дека само во следниот период она што треба да биде исплатено како каматна стапка на долгови кои доспеваат всушност се шест проценти од вкупниот буџет и вкупните расходи кои што ги има економијата. Тоа е можеби и најнепродуктивниот трошок кој што во моментот се наоѓа во буџетот земјајќи предвид дека тие средства би можеле да се искористат за многу попродуктивни цели доколку долговите кои ги имаме не биле генерирани. И тоа доведува до третиот аспект: зошто фискалната консолидација до сега не сме успеале да ја направиме, односно на каков начин ние да генерираме дефицити кои што ќе бидат помали од оние кои се генерираат во моментот. Ако ги анализираме дефицитите кои сме ги имале во последните декади во принцип ние имаме структурен проблем на дефицитот, односно ние во континуитет имаме поголеми расходи од она што се вкупните приходи и тука не станува збор за кратење кое што е само линеарно кратење, туку напротив, ние треба да кратиме на паметен начин, односно да ја подигнеме ефикасноста на трошењето и да ја подигнеме ефективноста на трошењето. Односно, во делот на расходите она што го инвестираме да даде повисоки стапки на раст, односно да ги зголемуваме структурните реформи на систематски начин“, вели Благица Петрески, економистка и извршна директорка на „Finance Think“.
Економистите велат дека проектираните приходи одамна веќе не се доволни за да ги покријат тековните расходи, па оттука неопходни се реформи ако сакаме да запре растот на јавниот долг.
„Големината на нашиот буџет е димензионирана на некаде 31-33 проценти од БДП, што веќе не е доволно во однос на новите правила да функциите на државата бидат значителни. И да кажеме, во ЕУ буџетот достигнува од 45-50 проценти од бдп, а во земјите од регионот, освен Албанија и Косово, исто така околу 42 до 44 проценти. Буџетот на Македонија во последните години и особено во ковид кризата достигна 39 проценти и сега се одржува на ниво од 36 до 37 проценти, меѓутоа приходната страна нема капацитет за да обезбеди такви расходи. Од тој аспект, потребна е реформа на целиот јавен корпус и од тој аспект Националната стратегија за економски раст што ја усвои Парламентот на крајот од 2024 година со консензус ги зацртува тие реформи. И од тој аспект долгот на Република Македонија се зголемува. Меѓутоа, имајќи ја предвид структурата која е сега дефинирана на улогата на државата, тој долг не смее да надмине 60 проценти од БДП и во последните години тој осцилира околу оваа бројка“, вели универзитетскиот професор Глигор Бишев.
Дополнителен проблем е што буџетот не се проектира реално, па често се случува реализацијата на приходите да потфрли во однос на планираното. Оттука, според економистите, неопходни се сериозни реформи во насока на контрола на трошењето и зголемување на приходите.
„Моменталната состојба не е акутна, меѓутоа фискалните ризици се исклучително нагласени и во периодите што следат ни следат тешки години од фискален аспект каде што ние имаме големи износи на враќање каматната стапка и трошоците по основ на камати во буџетот веќе се ставка која не е за занемарување и од тој аспект просторот за капитални расходи, просторот за развојни компоненти исклучително се стеснува. Затоа во следниот период мора просторот на консолидација да се бара внатре во самиот буџет на делот на расходите и на делот на приходите. Под фискална консолидација подразбираме структурни промени на начин на кој што од една страна средствата се трошат, а истите да бидат насочени кон стапки кои ќе придонесат кон структурна реформа во економијата, а од друга страна на приходната страна борбата со сива економија да биде интензивирана и да се направи тука поголема промена сè со цел базната основа, даночната основа да биде зголемена“, вели Петрески.
Според Стратегијата за управување со јавен долг, за годинава се очекува долгот за изнесува 62 отсто од БДП, а потоа постепено да се намалува како резултат на фискална консолидација и веќе во 2030 година да падне на 58,4 проценти од БДП.
„Меѓутоа, во овој дел клучно е да истакнеме дека оваа фискална консолидација прво е одложена и генерално е задоцнета, вториот аспект е дека е во релативен однос како процент од БДП по претпоставка дека бруто домашниот производ ќе расте со стапки од 4-4,5 проценти во континуитет и при тоа да немаме никакви економски шокови. Доколку настанат било какви шокови или стапката на економски раст не е согласно на иницијалната проекција, тоа значи дека јавниот долг може да биде многу лесно над овие стапки кои што се проектирани во стратегијата. Затоа сметам дека во следниот период немаме голем маневарски простор, особено во фискалниот дел и потребни се поструктурни реформи и во делот на страната на расходите и во делот на страната на приходите, сè со цел дефицитите кои што се генерираат да бидат пониски од иницијални проектираните. Само на таков начин може да обезбедиме фискална консолидација“, вели Благица Петрески.
Според владините проекции, се очекува во периодот од 2026 до 2030 година Македонија да остварува просечен економски раст од околу 4,1 отсто. Но, дали е тоа доволно за паралелно да се намалува и јавниот долг?
„Во економијата важи едно златно правило, дека за да го намалувате вашиот долг реалната каматна стапка по која што државата се задолжува мора да биде помала од реалниот потенцијален раст на економијата. И во Репубика Македонија во изминатите 20 години просечната стапка на реален раст на БДП изнесуваше некаде околу 2,4-2,5 проценти и значи, секое задолжување на државата со реална каматна стапка над тоа го зголемуваше долгот. Со новото задолжување номиналните каматни стапки се 4,4 – 4,5 проценти за обврзниците на четири години, а за обврзниците на осум години е 5,1 отсто. Ако се земе предвид дека тоа задолжување е во евра и во еврозоната стапката на инфлација е проектирана да се движи под два проценти, значи Македонија ќе мора да остварува реален економски раст од 3,1 проценти за да стагнира задолжувањето. Доколку сакаме задолжувањето да се намалува, економскиот раст мора да е некаде над тоа, меѓу три и пол и четири, четири и пол проценти“, вели професорот Бишев.
Уште еден ризик за управувањето со јавниот долг на кој што посочуваат економистите се т.н. невидливи долгови. Станува збор за преземени, но сè уште нефактурирани обврски на институциите кои се под државна капа. Овие доспеани обврски не се дел од јавниот долг, а според проценките изнесуваат околу четири проценти од бруто домашниот производ. Тоа значи дека ако и тие се вкалкулираат тоа може да го зголеми јавниот долг за четири до пет процентни поени во однос на моменталното ниво.
Мирјана Јовеска