Седнат на прамецот на својот чамец, Јана отплеткува од својата мрежа неколку мали рипчиња, очигледно разочаран од својот улов, и загрижен дали ќе успее да ги продаде. Побарувачката за риби од реката Меконг изминативе години постојано опаѓа, поради загриженоста за нејзината загаденост од легалните и нелегалните рударски операции за ископ на ретки минерали долж нејзиниот речиси 5.000 километри долг речен тек.

Околу 70 милиони луѓе во Југоисточна Азија во должина на целиот тек на 12 по големина река на светот, директно или индиректно зависат од реката Меконг. Семејството на Јана, генерации наназад живее во Чианг Саен, историски град на северот од Тајланд, каде голем дел од локалната популација живее токму од рибарство.

Се поголемата побарувачка за овие ретки минерали предизвикаа нерегулирана експанзија на нивниот ископ во разорениот од војна Мјанмар на север, која започна да се шири и во Лаос на исток. Реката Меконг веќе со децении се соочува со најразлични од човекот наметнати притисоци, од загадување со пластика, кое го уништува нејзиниот биодиверзитет до градење на хидроцентрали, кои го нарушуваат нејзиното течение и ископ на песок, кој ги разорува нејзините брегови. Но, експертите предупредуваат дека токсините од овие рудници за ретки минерали претставуваат егзистенцијална закана.

„Загрижен сум откако дознав дека ископите продолжуваат и во Лаос, исто така, затоа што сега имаме уште еден извор кој ослободува повеќе загадувачи, не само во Мјанмар, туку и во Лаос, и тие заедно навистина влијаат врз Меконг“, вели Танапол Пенрат, професор на Универзитетот Наресуан.

Човековата изложеност на тешки метали како Арсен, Жива, Олово и Кадмиум, кои остануваат како нуспороизвод во пороцесот на екстракција на ретките минерали, значително го зголемуваат ризикот од рак, откажување на органите и пречки во развојот, особено кај бремени жени и мали деца. Неодамнешните испитувања на водата, рибата и седиментот во реката Меконг, покажаа загрижувачко ниво на овие опасни метали, вели д-р Варакорн Манечукет, од Универзитетот Наресуан во Тајланд.

„Земавме примероци од риба и седимент. Сега, ќе го започнеме процесот на анализа. Ќе го испитаме физичкиот изглед за траги од болеста, и ќе припремиме примерок за понатамошни анализи“, рече Варакорн Манечукет  од Универзитет Наресуан.

Во лабораторијата таа сецира неодамна уловен сом, трагајќи по најочигледните показатали за токсичниот ефект врз живиот свет во реката. Од тумороидни израстоци, преку безбојни лушпи, до необични бои во очите.

„Во примерокот анализата ќе бара траги од тешки метали. Кај рибата тоа се четири метали: Арсен, Жива, Олово и Кадмиум“, додава Манечукет. 

Акумулацијата на овие тешки метали делува на многу подмолен начин. Арсенот предизвикува откажување на органите, Живата го оштетува нервниот систем, додека Оловото ја напаѓа когницијата а Кадмиумот бубрезите.

Професорот Танапол Пенрат и Универзитетот Наресуан одлучиле да преземат нешто. Пернат создал апликација за безбедност на рибите а универзитетот започнал програма која ги обучува рибарите од Чианг Саен како да ја користат. Идејата е тие да ги фотографираат уловените риби за кои се сомневаат дека се затруени. Создавањето на граѓанско научна дата база за северниот дел на Тајланд може да помогне открие обемот и ширењето на контаминацијата, тврди Пернат.

„Да, проблемот е прекуграничното загадување на водите од нерегулираниот и несоодветно контролиран ископ на ретки минерали и злато во Мјанмар“, вели професорот Пенрат.

Досегашниот одговор на тајландската влада за оваа потенцијално катастрофална криза е недоволен, и поткопан од ограничената експертиза, лошата информираност и недостатокот на средства.

Ниват Ројклаев, активист за животната средина и основач на школата Меконг, кој повеќе од 40 години води кампањи за заштита на реката, тврди дека во споредба со останатите закани како пластичниот отпад и хидроцентралите, загаденоста со тешки метали е најопасна. Тие се невидлива закана која фундаментално го измени северен Тајланд, тврди тој.

„Најважно од се, мораме да започнеме да се справуваме со овој проблем. Мораме да почнеме што е можно побрзо, бидејќи овие токсини не исчезнуваат. Важно е да се разбере дека со едноставното запирање на рударските опреации, токсините нема да исчезнат“, потенцира Ниват Ројклаев,  активист за животна средина.

Овој дел на Талјанд е дом на десетици заедници на домородни народи, чиј начин на живот е тесно поврзан со реката Меконг. Освен ловењето риба, реката Меконг е главниот извор за надовднување во регионот. Од ориз во американските супермаркети, до незреана соја популарна во Јапонија и лукот обожаван од Мјанмарската кујна, голем дел од тајландскиот БДП зависи од извозот на храна, кој сега е загрозен од токсините во водата.

„Ако загадувањето продолжи на овој начин, знаете, новата генерација ќе мора да се пресели во градот, бидејќи не можат да го продолжат овој земјоделски живот“, изјави Санграве Суверакарн, припадник на народот Шан.

Централната влада се правда дека нема начин како да го запре ископот на ретки минерали во соседните држави Мјанмар и Лаос. Единственото што локалните власти можеа да го направат, е да им препорачаат да избегнуваат контакт со реката. За припадниците на овие народи, тоа е практично невозможно.

Сеприсутноста на ретките минерали во модерната технологија, значи дека побарувачката за нив ќе продолжи да расте. Од паметни телефони, преку електрични возила, ракети и авиони, ретките минерали се од витално значење за економијата на 21 век. Сепак, тоа е лоша вест за реката од која преживува копнениот дел на Југоисточна Азија.

Игор Трајков

The post Потребата од технолошки и економски развој го загрозува опстанокот на 70 милиони луѓе во Југоисточна Азија appeared first on telma.com.mk.

Децениски проект за трансформирање на поранешните рудници за јаглен во Германија во масивен езерски комплекс треба да биде завршен месецов – создавајќи воден пејзаж голем речиси колку италијанското езеро Комо. Откако ќе престане рударството на лигнит, рудниците со отворен коп Хамбах, Гарцвајлер и Инден ќе бидат трансформирани во големи езера. Рудниците со отворен коп Хамбах и Гарцвајлер ќе бидат исполнети со вода од Рајна. Затоа, цевководот за транспорт на вода на Рајна е клучен елемент во реставрацијата на пределите со отворен коп.

Имаме таканаречена структура за довод на Рајна. Водата од Рајна тече во пумпна станица преку три поврзувачки цевководи. Во оваа пумпна станица, водата потоа се влече со до 18 пумпи и се пренесува кон запад, кон рударската област на Рајнската област. Првиот дел од цевководот е долг околу 22 километри. Водата потоа влегува во таканаречената дистрибутивна структура. Во оваа дистрибутивна структура, водотеците се делат, при што едната гранка се упатува кон Гарцвајлер, а другата кон Хамбах. Потоа продолжува преку таканаречениот цевковод Хамбах и цевководот Гарцвајлер кон рудниците со отворен коп. Ние сме тука на крајот од цевководот Хамбах и тука започнуваме со градежни работи. Ова вклучува два челични цевководи со дијаметар од 2,2 метри, кои се поставуваат тука на вкупно растојание од 19 километри“, објаснува Карстен Вашке, раководител на проектот на RWE за „Цевководот за пренос на вода во Рајна“.

Според најавите Езерото Седлиц – последното дополнување на Лужичкиот езерски регион од 14.000 хектари – ќе биде отворено за пливање и пловење за прв пат на крајот од овој месец. Федералната агенција за животна средина, Германија има повеќе од 12.000 природни езера. Покрај тоа, постојат стотици вештачки водни површини: само 575 езера за рударство на лигнит на отворено беа регистрирани во Германија во 2003 година – а нивниот број ќе продолжи да расте во наредните децении бидејќи повеќе рудници се поплавуваат во поранешните јагленови полиња.

„Државната агенција за животна средина, исто така, разгледа и предвиде дали, според различни сценарија за климатските промени, сè уште ќе има доволно вода достапна во Рајна. И во речиси сите сценарија, има доволно вода – или дури и повеќе – во Рајна. Постои едно сценарио каде што има 10% помалку вода. Тоа би го продолжило времето на полнење за 3 до 4 години. Дали е навистина важно, во однос на самата вода во Рајна, со оглед на овие временски рокови? Извештајот за квалитетот на водата во Рајна наведува дека водата е соодветна. Нарачавме лимнолошки извештаи за развој на проектот, кои покажуваат дека езерата со чиста вода создадени овде ќе бидат со висок еколошки квалитет“, додава Вашке. 

Во Германија рударите ископале повеќе од две милијарди тони лигнит – или кафеав јаглен – од длабочина од над 60 метри. Сепак експертите предупредуваат дека водата во Рајна содржи различни хемикалии како и пестициди и фармацевтски остатоци, кои според нив треба да се спречат да дојдат во контакт со подземните води или да се акумулираат во преостанати езера.

„Да, идејата за полнење на овие рударски јами со вода за да се претворат во прекрасни езерски пејзажи е, секако – да речеме само – релативно нереална во овие времиња, со оглед на тоа што тоа не може да се постигне за краток временски период. Значи, во текот на многу, многу децении, огромни количини вода од Рајна би морале да се пренасочат таму за да можат овие езера всушност да се формираат. Во меѓувреме, треба да размислиме како да управуваме со водниот баланс и водниот екосистем во регионот, кој е трајно нарушен од рударството на лигнит. А со оглед на климатските промени, се поставува и прашањето дали всушност секогаш ќе има доволно вода во Рајна за да се овозможи ова повлекување вода да продолжи толку брзо како што е замислено. Од наша перспектива, исто така е сосема јасно дека RWE мора да плати за ова повлекување вода, исто како што мораат и сите други корисници“, изјави Симоне Фон Кампен од „Бунд“.

Рударството остави огромни кратери во пејзажот, кој првпат почна да се трансформира во 1967 година. Дел од Лужичката Езерска Земја – сега најголемиот вештачки воден пејзаж во Европа – привлекува посетители во своите пристаништа, канали и кампови.

„Впрочем, зборуваме за огромни количини – до 340 милиони кубни метри годишно – што треба да се повлечат. А за нас, друго прашање е од клучно значење: прочистувањето на водата од Рајна. Според покраината Северна Рајна-Вестфалија, водата во Рајна содржи до 30.000 различни хемикалии, вклучувајќи перзистентни хемикалии како што се PFA, како и пестициди и фармацевтски остатоци, кои секако не треба да дојдат во контакт со подземните води или да се акумулираат во овие преостанати езера. Од наша перспектива, прочистувањето мора итно да се спроведе низводно за да се избегне, во принцип, создавање нови долгорочни еколошки оптоварувања. И покраинската влада мора да обезбеди таквото прочистување да биде задолжително во претстојниот процес на одобрување за испуштање на вода“, додава Фон Кампен.

Без рударство, Лужица би останала регион речиси без езера, бидејќи стариот моренски пејзаж со својот пропустлив чакал и песок не формира природно езера. Како туристичка дестинација, Лужичката езерска област се состои од 23 езера создадени по рударството од страна на човекот, со вкупна површина на водата од 14.000 хектари. Десет од нив во иднина ќе бидат поврзани со канали за рекреативно пловење – планот е да има континуирано пловна водна површина од 7.000 хектари.

Четири од 13-те планирани пловни канали се веќе завршени, а уште шест се во изградба. Компанијата за рударска администрација на Лаузиц и Централногерманската  се одговорни за санација и поплавување на поранешните рудници со отворен коп – федерална компанија на која ѝ беа доделени 19 рударски области со отворен коп во Лужица на почетокот на 1990-тите и оттогаш организира нивна рекултивација.

Реорганизацијата на рударството во Лужица досега чинела околу 7 милијарди евра. Вкупните трошоци, вклучувајќи ги и рударските области во Централна Германија, се околу 13,8 милијарди евра. Создавањето на едно долгорочно безбедно езеро чини помеѓу 200 и 600 милиони евра. Проектот е финансиран 75 проценти од федералната влада и 25 проценти од соодветната федерална држава – средствата од ЕУ не се влеваат во реставрација на рударството.  Проценките говорат дека веројатно ќе бидат потребни дополнителни 4,8 милијарди евра во текот на следните 25 години.

Кристина Кузмановски

The post Германија ги претвора поранешните рудници за јаглен во огромен езерски комплекс appeared first on telma.com.mk.

Економскиот интерес пред се. Администрацијата на Трамп ги тргна на страна тензиите во односите со Јужна Африка, во обид да обезбеди уште еден извор на исклучително посакуваните реткоземни елементи. Јужна Африка е членка на БРИКС, развива блиски односи со Русија и Кина, мета е на критики на Трамп за наводен геноцид врз белото население, што се разбира е само уште изјава на американскиот претседател која воопшто не е базирана врз фактите, но тоа не значи дека САД ќе ја пропуштат можноста да обезбедат пристап до исклучително значајните ресурси.

Меѓународната развојна финансиска корпорација на САД се обврза на финансиска поддршка со 50 милиони долари на проектот Фалаборва реткоземни елементи. Иако наликуваат на обични песочни дини, во наносите кои се отстрануваат од отпадот на поранешната хемиска фабрика во северниот дел на провинцијата Лимпопо, се наоѓаат некои од најбараните реткоземни елементи. Најразвиените земји во светот идентификуваа десетици минерали, вклучувајќи ги бакарот, кобалтот, литиумот и никелот, како критични бидејќи се неопходни за новите технологии. Седумнаесетте реткоземни елементи (вид на метали) се подгрупа од нив.

Станува збор за критично важни суровини во високотехнолошката индустрија – за производство на електронски и дигитални уреди, силни магнети, електрични возила, воената индустрија, медицината, роботиката. Администрацијата на Трамп има за цел да вложи речиси 12 милијарди долари за создавање сопствени стратешки резерви од овие ресурси.

Иако финансирањето на овој проект започна во првата администрација на Трамп и продолжи во времето на Бајден, инвестициите продолжуваат и покрај влошените односи откако Трамп повторно дојде на власт и издаде извршна наредба за прекин на финансиската помош за Јужна Африка.

Проектот Фалаборва го развива компанијата Rainbow Rare Earths – реткоземни елементи Виножито а владата на Јужна Африка нема директен удел. Наместо класично копање руда, компанијата извлекува метали преку процес што во суштина претставува еколошко чистење.

„Обработуваме фосфогипс и потоа извлекуваме реткоземни елементи. Тоа е првпат во светот. И мислам дека тоа ќе биде навистина добра работа, многу убава работа за Јужна Африка и за нас, затоа што ние сме тие што го направивме тоа. Не некој друг во светот – туку ние“, објаснува Алберто Брутомесо, проектен директор во Ретки земјени елементи „Виножито“.

Според него, најтешкиот дел веќе е завршен, бидејќи претходните сопственици ја дробеле и обработиле рудата. Насипите кои се испитуваат содржат околу 35 милиони тони индустриски отпад – фосфогипс – нуспроизвод од рударството и производството на ѓубрива. Американската инвестиција ќе се искористи кога ќе започне изградбата на фабриката, планирана за почетокот на 2027 година а проектот има цел да започне со екстракција во 2028-та година. Очекувањата се дека проектот ќе работи најмалку 16 години.

Според досега направените анализи, потенцијалот на проектот сè уште не е целосно познат бидејќи процесот е уникатен. Компанијата тврди дека ќе користи до 90% обновлива енергија и ќе биде поевтина од традиционалното рударство.

„Обработуваме индустриски отпадни материјали. Секој проект сличен на овој неизбежно претставува и еколошко чистење и мислам дека тоа не може доволно да се нагласи. Различни сме од другите проекти затоа што типичен рудник има многу чувствителна и тешка рамнотежа – помеѓу обезбедување ресурси што му се потребни на светот, но исто така и да не се уништи непосредната околина на рудникот. Мислам дека ние го имаме најдоброто од двата света, бидејќи реткоземните елементи што ќе ги произведуваме ќе ја поттикнат зелената енергија и зелената технологија“, изјави Ру Вилденбурс, постар металург, од Ретки земјени елементи „Виножито“.

Извршниот директор на компанијата, Џорџ Бенет, вели дека најголем дел од производството ќе оди кон САД, особено за одбранбени цели, што и не е големо изненадување, особено со трошоците на американската воена индустрија во војните во Украина и Иран.

„Гледаме дека Америка е многу фокусирана на одбраната. Одбранбените системи и оружјето бараат реткоземни елементи за да бидат толку софистицирани како што се. На пример, еден борбен авион Ф-35 денес има околу 420 килограми реткоземни елементи. Подморниците од класата Калифорнија имаат меѓу четири и пет тони реткоземни елементи по подморница. Тие се користат и во системите за наведување на ракети“, изјави Џорџ Бенет, извршен директор на Ретки земјени елементи „Виножито“.

Компанијата очекува да произведува неодимиум, празеодимиум, диспрозиум и тербиум. Станува збор за некои од стратешки најзначајните реткоземни елементи

„Преговараме за постигнување договори за откуп, кои најверојатно ќе одат кон западот, највеќе кон САД. Во однос на обемот, ќе произведуваме околу 1.750 тони неодимиум-празеодимиум оксид, како и приближно 60 тони диспрозиум и околу 20 тони тербиум. Тоа можеби звучи малку, но станува збор за многу вредни реткоземни елементи и тие количини нè прават значаен производител на тешки реткоземни елементи“, додава Бенет.

Тоа што е најспецифично во проектот во Јужна Африка е фактот дека за разлика од вообичаениот процес на доаѓање до реткоземните елементи, кога се копа длабоко во земјата и честопати се создава токсичен отпад, во овој случај тие се многу полесно достапни.

„Ова е многу уникатно. Како што спомнав, во земји како Бразил, Русија, па дури и Кина, за да се дојде до реткоземните елементи, мора да се копа длабоко. Но овде тие веќе се на површината, па не се потребни многу процеси. Спомнато е дека Јужна Африка може да стане втората земја со ваков ефикасен процес, веднаш по Кина“, вели д-р Алсено Мосаи, предавач/истражувач на Универзитетот во Преторија.

Експлоатиацијата на природните ресурси, особено оние најзначајните за високата технологија може да помогне и за намалувањето на тензиите во односите меѓу САД и Јужна Африка.

„САД знаат дека можат многу да добијат од Јужна Африка. Затоа, иако има конфликти, тие сепак сакаат да бидеме на нивна страна. Не е ситуација каде што само сакаат да нè оттурнат – тие вршат притисок за да го привлечат нашето внимание. Знаат дека Јужна Африка има огромни резерви на минерали како злато, платина и други метали. Дури и кога станува збор за реткоземните елементи, тие знаат дека нивните сопствени резерви не се доволни, па се свртуваат кон земји како Јужна Африка бидејќи ќе им бидат потребни овие ресурси во иднина“, објаснува Мосаи. 

САД исто така го поддржуваат проектот „Лобито коридор“ – железничка линија долга околу 1.300 километри која ќе ги поврзе рудно богатите региони во Конго и Замбија со Атлантскиот брег – идеално позиционирана за извоз кон САД.

Никола Илиевски

The post Експлоатација на реткоземни елементи во Јужна Африка appeared first on telma.com.mk.

Во срцето на Индонезија во Тихиот Океан се наоѓа Раџа Ампат, архипелаг со 1500 острови, кое важи за едно од најбогатите подрачја во светот по морскиот биодиверзитет. Под површината на неговите тиркизни води се крие неверојатен свет на корали и морски видови, кој го привлекува вниманието на научници и нуркачи од целиот свет.

„Ова е глобалниот епицентар на морскиот биодиверзитет. Никаде на планетата Земја нема толку риби и корали на едно место“, потенцира Марк Ердман, биолог за корални гребени.

Коралниот триаголник, со кристално чиста вода, крие еден од најбогатите морски екосистеми во светот – дом на илјадници видови риби, морски желки, ражи и импресивни корални гребени. Локалните жители со години живеат од лов и риболов, кој е дел од нивната традиција, култура и начин на егзистенција.

Гребените не изгледале секогаш вака. На почетокот на овој век рибарите од другите делови на Индонезија и Југоисточна Азија користеле експлозиви и големи мрежи, оштетувајќи ги коралите и уништувајќи го морскиот свет, со цел полесно рибарење. Сето тоа почнало да се менува откако еколошката организација „Конзервејшен Интернешнал“ започнала кампања за водите околу Раџа Ампат, со цел да се заштити морскиот биодиверзитет и да се врати туризмот. Па така од 2007 година се воведени закони за заштита на 10 морски подрачја со површина од 2 милиони хектари, во кои се вклучени 45 отсто од гребените, коритата со морска трева и дрвјата кои растат во морињата.

Денес локалните заедници ги спроведуваат пропишаните правила за риболов и го контролираат туризмот во овој предел. По две децении на спроведување на мерките за заштита на архипелагот резултатите стануваат видливи стои во Извештајот на Фондацијата Мисул за 2024 година, со што за 109 отсто се зголемила биомасата на рибите и морските ражи. Сепак, и покрај овие позитивни резултати овој рај се уште е под сериозни закани. Сега како најголема закана за биодиверзитетот e појавата на рударството, особено ископувањето на никел, кое го нарушува природниот екосистем.

„Раџа Ампат е место богато со минерали. Еден од нив е никелот, кој е минерал што се користи за батерии, чипови и електронски компоненти, а има и места во Раџа Ампат, особено на север каде се врши експлоатација на руди за тој никел“, рече Пол Рамос, морски биолог.

Во меѓувреме Индонезиската влада издаде пет концесии за ископување никел во овој регион, потег што веднаш предизвика дополнителни реакции од еколошките организации и локалното население. Активистите предупредија дека рударските активности можат да предизвикаат дополнителни, и долгорочни штети, врз еден од најбогатите морски екосистеми во светот. Под притисок на јавноста, и по наоди за еколошки нарушувања, властите се повлекоа и поништија четири од петте дозволи, додека една концесија остана на сила.

„Проблемот со откопувањето на никел, или, впрочем, со секој вид рударство на отворена лента во мал островски предел со стрмни падини и многу врнежи од дожд е тоа што ќе добиете огромна количина на ерозија. Ќе добиете седиментација, сега кога ќе ја отворите земјата, таа кал во основа ќе започне да се влева во океанот. А понатаму ќе ги покрие коралите во непосредна близина, а тие ќе се задушат. Значи тоа ќе биде крај на тие корални гребени, како и на ловот на сите риби што тие нормално ги произведуваат“, изјави Марк Ердман, биолог за корални гребени.

Раџа Ампат е под заштита на УНЕСКО и се смета за глобален геопарк, статус кој го доби за своето исклучително природно и геолошко значење, но и поради тоа што се смета за едно од најбогатите морски подрачја на планетата. Еколошките организации предупредуваат дека и покрај делумното повлекување на дозволите, секоја индустриска активност во регионот претставува ризик за овој уникатен екосистем. Тајмер Манурунг, активист и претседател на еколошката група Аурига Нусантара, дополнително додава дека никој не презема мерки за превенција и заштита на пределот.

„Сега постои тензија меѓу заедниците, бидејќи некои области, особено од локалните жители ќе добијат економска придобивка, тие го поддржуваат рударството, но поголемиот дел од нив се спротивставува на рударството, бидејќи тоа ја загрозува нивната економија“, објаснува Тајмер Манурунг, активист и претседател на Аурига Нусантара.

Дополнително освен морското богатство, загрозен е ѝ простор каде има распространети ливади и шуми. Студијата во март спроведена од страна на еколошката организација Манурунг, покажа дека уништувањето на шумите веќе достигнало до речиси илјада хектари.

„Не станува збор само за морскиот екосистем, туку и за шумите, а ние го пресметавме уништувањето на шумите на островите за една илјада хектари, што не е голем број во Индонезија, но тоа е многу голем број за малите острови“, вели Манурунг.

Раџа Ампат покрај рударските предизвици се соочува и со растечкиот туризам. Приливот на посетители носи економски придобивки за локалното население, но истовремено создава плодно тло за загадување. Експертите предупредуваат дека без строга контрола и одговорно управување на отпадот, зголемениот број на туристи може да допринесе до загрозување на сегашниот биодиверзитет.

„Срцето ми се крши секогаш кога ќе ги видам овие големи купишта на пластика која плута и знам дека тоа е нешто што го гледаме низ цела Азија, сè уште не сме ни 100% сигурни од каде доаѓа во овој момент, но тоа е вистински проблем во Раџа Ампат и нешто што треба да се реши, а секако и туризмот како дел од тоа“, изјави Марк Ердман, биолог за корални гребени.

Oва туристичка дестинација годишно ја посетуваат од 20 до 30 илјади туристи, најчесто нуркачи. Иако бројката на посетители не може да се спореди со другите светски дестинации, сепак се создава можност за загадување поради слабиот систем за рециклирање и управување со отпад. Локалните власти започнаа со воведување на мерки, за да се ограничи посетата на туристи, со цел да се минимизира загадувањето и да се заштити животната средина.

„Ако правилно се грижиме за морските заштитени подрачја во Раџа Ампат, во Западна Папуа па и пошироко, тоа ќе има позитивно влијание во однос на извлекувањето на јаглеродот од атмосферата, што е нешто за кое мислам дека сите треба да бидеме загрижени“, додава Ердман. 

Додека експертите предупредуваат дека рударските активности би можело да имаат долгорочни последици, а активистите бараат целосно запирање на сите индустриски активности, одлуката останува на владата. Економски интерес или заштита на животна средина? Дали рајот на Раџа Ампат ќе продолжи или ќе се соочи со понатамошна експлоатација и уништување, останува да видиме.

Теа Димковска

The post Архипелагот Раџа Ампат под закана од рударска експлоатација appeared first on telma.com.mk.

Данските ученички Роња Зандер и Клое Матизен се големи корисници на социјалните мрежи.

-Користам Snapchat, Instagram и TikTok. Би рекла дека некои од моите омилени се веројатно Snapchat и Instagram, изјави  Роња Зај.

Но, и двете се свесни за некои негативни страни на социјалните медиуми – од сајбер насилство до гледање графичка содржина.

-Само пред неколку месеци, еден човек беше застрелан во САД, а видеото беше насекаде на социјалните мрежи, а јас само отидов на училиште и тогаш го видов. Дури и за мене како млада личност, тоа беше многу ужасно и се чувствував навистина лошо, истакнува Клое Матизен.

Сега владата на нивната земја планира да го забрани пристапот до социјалните медиуми за сите под 15 години, зголемувајќи го притисокот врз платформите за големи технолошки компании, бидејќи расте загриженоста дека децата се премногу зафатени со дигитализиран свет, штетна содржина и комерцијални интереси.

Предлозите би им дале на некои родители – по специфична проценка – право да им дозволат на своите деца пристап до социјалните медиуми од 13-годишна возраст.

Таквата мерка би била меѓу најсеопфатните чекори досега преземени од страна на една влада на Европската Унија за ограничување на употребата на социјалните медиуми кај тинејџерите и помладите деца.

-Јас самата имам неколку пријатели кои ги познавам само преку интернет, и ако немав 15 години, немаше да можам да разговарам со тие пријатели, немаше да можам да се сретнам со нив. Исто така, едноставно наоѓаш работи што ти се допаѓаат или што сакаш да ги правиш или што навистина ги сакаш преку интернет, а ако не можам да го направам тоа, едноставно ќе бидам толку тажна, вели Роња Зандер, 15-годишна ученичка во данско училиште.

 -Значи, да, дефинитивно ја гледам лошата страна на социјалните медиуми. Но, мислам дека не е одговорност на младите да се осигурат дека нема лоши работи на интернет. Тоа се луѓето што го создадоа, владата, тие треба да го регулираат она што ние младите го гледаме, додава Клое Матизен-15-годишна ученичка во данско училиште.

Минатиот месец, данската министерка за дигитални работи, Каролина Стејџ, објави дека постигнале договор за забрана на пристап до социјалните медиуми за лица под 15 години.

Стејџ вели дека забраната нема да стапи на сила веднаш – сè уште има процес на консултации и неколку читања во парламентот пред да стане закон. Можеби до „средината до крајот на следната година“, вели таа.

-Во премногу години, им дадовме на платформите на социјалните медиуми слободна игра во собите за игра на нашите деца. Немаше ограничувања. Кога одиме во градот навечер, има обезбедување кое им ја  проверува возраста на младите за да се осигураат дека никој малолетник нема да влезе на забава на која не треба да биде. Во дигиталниот свет, немаме обезбедување, а дефинитивно ни треба, вели Каролина Стејџ- данска министерка за дигитални работи.

Данските власти сè уште не откриваат точно како би се спроведувала таквата забрана.

Но, минатиот месец, данското министерство за дигитални работи откри планови за „дигитален паричник за идентитет“ што ќе биде достапен напролет 2026 година.

Апликацијата ќе има сертификат за возраст за да се осигури дека корисниците ги почитуваат ограничувањата за возраст на социјалните медиуми, соопшти министерството.

Многу технолошки платформи веќе им забрануваат на децата пред тинејџерските години да се регистрираат. Сепак, Стејџ вели дека околу 98% од данските деца под 13 години имаат профили на барем една платформа за социјални медиуми, а речиси половина нив се под 10 години.

Изјава шестта Каролина Стејџ- данска министерка за дигитални работи

-Нешто под 50 проценти од сите деца пред десетгодишна возраст имаат барем еден профил на социјалните мрежи на платформа за социјални медиуми. А пред 13-годишна возраст, тоа е речиси, мислам дека е 98 проценти. Значи, едно е што зборуваат, а друго е што прават или не прават, и затоа мора да направиме нешто политички, истакнува шестта Каролина Стејџ- данска министерка за дигитални работи.

Данскиот потег би следел по „првата светска“ забрана на социјалните медиуми во Австралија за деца под 16 години. Од 10 декември, Facebook, Instagram, Kick, Reddit, Snapchat,  TikTok, X и YouTube ќе се соочат со казни до 50 милиони австралиски долари (33 милиони долари) ако не преземат разумни чекори за отстранување на сметки на австралиски деца помлади од 16 години.

Многу влади се борат со начини за ограничување на штетните последици од онлајн технологиите – Малезија, Франција, Грција, Романија и Нов Зеланд, исто така, разгледуваат можност за поставување минимална возраст за социјалните медиуми.

-Мислам дека е добра идеја. Мислам дека не сфативме што правиме кога им дадовме на нашите деца телефон и социјални медиуми уште од кога имаа осум, десет години, и не мислам дека младите луѓе знаат што е нормално, а што не е нормално, вели Линија Педерсен, од Никобинг, Данска

Законот за дигитални услуги на ЕУ, кој стапи на сила пред две години, им забранува на децата помлади од 13 години да имаат сметки на социјалните медиуми како TikTok и Instagram, платформи за споделување видеа како YouTube и страници како Reddit и Discord, како и придружници на вештачка интелигенција.

Многу платформи на социјалните медиуми со години им забрануваат на лицата под 13 години да се регистрираат за нивните услуги.

Експертите велат дека ограничувањата, како оние што ги планира Данска, не секогаш функционираат. Посебно во делот на собирање податоци и нарушувањето на правата на младите луѓе.

-За мене, најголемиот предизвик се всушност демократските права на овие деца. Мислам дека е тажно што не се земаат повеќе предвид. Бидејќи социјалните медиуми, за многу деца, се она што беа радиодифузните медиуми за мојата генерација. Тоа беше начин за поврзување со општеството. Затоа мислам дека ова е за мене најголемиот предизвик, изјави Ан Мете Торхауге, вонреден професор, Оддел за комуникации, Универзитет во Копенхаген.

Оттука се покренува и прашањето дека предизвик е и видот на притисок што се врши врз родителите. Ако ова во основа зависи само од родителите да се осигурат дека децата под 13 години никогаш нема да пристапуваат до овие платформи, тоа според експртите само ќе им стави уште еден товар на овие родители кои се веќе преоптоварени.

К.К.

The post Данска од 2026 година ги забранува социјалните медиуми за деца appeared first on telma.com.mk.

Масовните гробници и изгорените цркви го одбележуваат мачењето на киевското предградие Буча под руска окупација, каде што трауматизираните жители сега се соочуваат со нова мака: Мировен предлог предводен од САД што би понудил општа повоена амнестија за сторителите на злосторства.

За преживеаните од Буча, каде што стотици Украинци беа убиени во 2022 година, предложената амнестија се перцепира помалку како помирување отколку како извор на разочарување и ги одразува пошироките загрижености во Украина за импликациите од аболицијата на руски војници и функционери за наводни злосторства.

Црквата „Апостол Андреј“ во градот се наоѓа покрај масовна гробница каде што се закопани цивили – некои застрелани на улица, други со знаци на мачење.

Отец Андриј Халавин, кој ја води парохијата во сè уште оштетената црква, порача дека секоја амнестија би легитимирала понатамошно насилство додека војната продолжува.

-Јас го гледам ова од гледна точка на црквата. Ова значи дека на сите злосторства им се дава зелено светло. Тоа ќе значи  дека нема казни за воени злосторства. Тоа е, додека преговараме, тие можат да продолжат да го бомбардираат Тернопол, да продолжат да пукаат во војниците – цинично, дрско, самоуверено, знаејќи дека ништо нема да им се случи, вели Отец Андриј Халавин.

Масовните убиства беа откриени кога руските сили се повлекоа од областа по нивниот неуспешен обид да го освојат Киев во првите недели од инвазијата во 2022 година.

Според него многу сторители веќе се идентификувани. Тој исканува дека правдата го бара тоа и не треба да се смета за одмазда, туку докажување дека одговорноста сè уште е важна – особено затоа што од Украинците се бара да направат дузина болни компромиси за мир.

Предложениот мировен договор од 28 точки следеше по серијата средби на специјалниот мировен пратеник на Трамп, Стив Виткоф со претставници на Русија, меѓу кои и Путин. Од таа нетранспарентна дипломатија на Виктоф, како што многумина во Вашингтон ја сметаат, произлегоа предлози Украина целосно да се откаже од трите региони во кои повеќе од 11 години води војна да ги зачува од рускиот апетит.

На воените гробишта во Буча, 66-годишната Вира Катаненко секој ден го посетува гробот на својот син Андриј, кој бил убиен во битка во регионот Доњецк минатата година. За неа, мировниот план и предложената амнестија се незамисливи.

–Нека дојдат  овде синовите на Трамп. Да ја почувствуваат нашата болка, да го видат сето ова. И можеби тогаш ќе се предомислат. Војната раѓа омраза, кај многу Украинци постои омраза (против Русија), таа е вечна, иако тоа не би требало да се изговори. Ќе зборувам за себе. Да, мојот син… Мојот син е закопан таму, изјави Вира Катаненко-мајка на убиен војник

 Раселените Украинци од окупираните територии се растргнати помеѓу желбата војната да заврши за тие да се вратат во своите домови, и националната грижа на совеста сите досегашни жртви да не биле залудни.

-Треба да бидете компетентни. Што можеме да очекуваме од страните? Ако немам информации, не можам да одговорам на тоа прашање. Како човек од Донецката област, веќе се помиривме со сè, но би сакала луѓето да престанат да умираат. Украинците не треба да умираат, младите мажи и децата не треба да умираат. Веќе се помирив со тоа. Многу, многу ми недостига (мојот дом) и мислам дека сите што го напуштија нашиот град плачат. Сите сакаат да се вратат дома, апсолутно сите. Но, се помиривме со тоа за луѓето повеќе да не страдаат, вели Јулија Бурлака,  внатрешно раселено лице од сега окупираното Селидове, Доњецка област.

-Ако ги прифатат овие услови, тоа нема да биде многу добро. Бидејќи за што се бореа нашите луѓе, само за да ни биде одземена земјата? Не ми се допаѓа таа опција. Да имаше други услови, ако ги напуштат нашите територии, тогаш да, би се согласила. Но, кога ќе ни ја одземат територијата, каде што живеевме целиот наш живот, каде што се нашите домови, не се согласувам, изјави Тетиана Харкивска, вдовица.

Додека дипломатски претставници од Европа и САД од безбедноста која ја обезбедуваат далечината од илјадници километри од фронтот дебатираат за непосредната иднина на Украина, за Украинците воената реалност е бескраен кошмар.

На кратко возење од Буча, ожалостени граѓани се собраа на погребот на војникот Руслан Жихунов, 41-годишен војник убиен во источна Украина.

Неизвесноста околу мировниот план силно ги оптоваруваше роднините и соседите додека го гледаа погребот на дожд – уште еден потсетник, рекоа тие, за тоа колку кревка се чувствува секоја ветена иднина сега.

К.К.

The post Масовните гробници го одбележуваат мачењето на киевското предградие Буча appeared first on telma.com.mk.

Агенцијата на Обединетите нации за помош во храна успеа да дистрибуира пакети со храна до еден милион луѓе во Газа по кревкото примирје меѓу Израел и Хамас. Три недели по примирјето, Светската програма за храна повика на отворање повеќе премини во енклавата за да се зголеми итната дистрибуција на храна. Примирејто се уште е на сила, но хуманитарната состојба е критична.

-Она што ни треба сега е обем. Она што ни треба сега е обем за да ја ублажиме ситуацијата на терен. Луѓето се уште се очајни. Луѓето се уште се гладни. Луѓето гладуваат. Луѓето немаат соодветна хуманитарна поддршка од целиот хуманитарен сектор, вели Рос Смит, директор за подготвеност и одговор во вонредни ситуации на WFP.

ОН процени дека 700.000 луѓе добивале свеж леб дневно, снабдуван преку 17 пекари, но според Смит тоа не е доволно.

-Видовме добар напредок во некои од механизмите за координација и некои од пречките што ги имавме во минатото во нашето логистичко работење, но тие сè уште се проблем за нас. Потребно ни е сите премини да бидат отворени. Во моментов има само два. Потребно ни е сите внатрешни патишта во Газа да ни бидат достапни, а во моментов не се. И ни треба брзо движење и олеснување на нашите конвои низ премините. Но, во моментов тоа е сè уште проблем. Значи, ова е еден од големите предизвици. Исто така, имаме многу партнери кои сè уште не се овластени да работат во Газа. Овие партнери се важни за другите сектори, за здравството, за водата, санитарни услови, за секторите за засолништа, а тие треба да можат да работат и во Газа, објаснува Смит. 

Дека храната не им е доволна потврдуваат и самите Палестинци. По две години разорен конфликт, стотици илјади семејства сè уште имаат итна потреба од храна.

Изјава прва за титл – Нермин Трамси,  во второто видео -раселена жена од градот Газа

-Ја добивме оваа кутија со помош, секако, не е доволна за да се прехраниме. Нашите основни потреби ги надминуваат оние што ги нуди овој пакет, ако го споредиме ова со помошта што доаѓа, тоа не е ништо. На едно семејство му се потребни и други производи – не само грав и ориз, додава Смит.

Конвои камиони со помош, натоварени со картонски кутии и покриени со церади, се движат низ шатори. Децата навиваат додека камионите поминуваат. Луѓето товарат пакети со помош на велосипеди, други ги носат дома пеш. Неколкумина користат колички влечени од магариња. Сепак Зијад Абу ал-Џазар, раселено лице од Рафа, вели дека камионите поминале, но помош не била дистрибуирана.

-Околу 300 до 350 камиони, дење и ноќе, преминуваат, но не видовме ништо од нив. Само видовме камиони како преминуваат и само чекаме. Откако прекинот на огнот започна на 10-ти, камионите почнаа да пристигнуваат. Досега, не видовме ништо. Ниту една организација, ниту меѓународна помош, ниту една организација не дојде тука и не ни дистрибуираше помош. Само сакаме да знаеме каде одат овие автомобили? изјава, Зијад Абу ал-Џазар, раселено лице од Рафа.

-Зборувам во мое име и во име на многу други семејства. Без разлика колку евтина станува храната, луѓето сè уште не можат да си ја дозволат. За време на војната, потрошивме сè што имавме само за да преживееме кога цените беа високи, а стоките оскудни, вели Худа, локален жител.

Според податоците, секое семејство во Газа добило намалена порција од еден пакет со доволно храна за 10 дена. Агенцијата на ОН изјави дека ова е првата рунда редовна дистрибуција на пакети со храна од април. Агенцијата моментално управува со 44 активни точки за дистрибуција на храна низ Газа, наспроти целта од 145.

К.К.

The post Светската програма за храна повика на отворање повеќе премини во енклавата за итна дистрибуција на храна appeared first on telma.com.mk.

Во јужниот дански град Касе, 25 километри северно од германската граница, се наоѓа „првата светски голема фабрика за е-метанол – или „зелен метанол“. Во сопственост е на данскиот снабдувач со зелена енергија „Јуропиан Енерџи“ и јапонската трговска и инвестициска компанија „Мицуи и Ко“. Фабриката произведува е-метанол – чисто, синтетичко гориво наменето да го замени традиционалниот метанол што се произведува со употреба на фосилни горива. Тука, позелената алтернатива се прави со употреба на обновлива енергија, вода и јаглерод диоксид од биогени извори, како што е биогасот.

-Традиционалниот метанол се прави од природен гас, фосилен гас, па тоа не е зелено бидејќи доаѓа од фосилен ресурс. Тука, ресурсите се CO2, кој доаѓа од биоген извор, тоа е електрична енергија, што доаѓа од сончева или ветерна енергија, може да биде и хидроенергија, но немаме многу од тоа во Данска, или други видови обновлива енергија, а водата е вода. И тоа се трите состојки што ги користиме тука, вели Андерс Брендструп, виш потпретседател, Power-to-X, European Energy.

Сместена веднаш до еден од најголемите соларни паркови во Северна Европа – кој може да генерира над 300 мегавати енергија – фабриката во Касе ја пренасочува зелената енергија во своите три електролизерски сали.

Кога е во полн капацитет, централата користи помеѓу 75 и 80 мегавати електрична енергија, што ја прави еден од најголемите потрошувачи на енергија во Данска – слично на голем центар за податоци.

-Додаваме вода во електролизерот и електричната енергија всушност ќе го раздели атомот на вода, кој е водород и кислород, и ќе го раздели и ќе ги одвои водородот и кислородот. Значи, имаме чист водород што оди во нашиот процес и чист кислород што оди во атмосферата, додава Брендструп.

Потоа водородот се среќава со биоген јаглерод диоксид во реакторска кула.

-Тука се случува хемијата“. Тука CO2 и водородот доаѓаат во гасна форма, а потоа одат во реакторот веднаш зад мене, каде што имаме катализатор што го тера да реагира за да создаде метанол или мешавина од метанол и вода, исткнува тој. 

Работниците почнаа да произведуваат суров е-метанол тука во март.

Сè што се произведува тука оди кај тројца клиенти – гигантот за превоз Maersk, производителот на играчки LEGO и фармацевтската фирма Novo Nordisk.

Три до четири камиони доаѓаат секојдневно за да им однесат гориво на клиентите.

Но, фабриката има годишен производствен капацитет од нешто над 40.000 тони – пад во споредба со моменталниот глобален пазар од 100 милиони тони за метанол произведен од фосилни горива.

Постојат планови за проширување на фабриката, а исто така и за создавање нови партнерства во Канада, Бразил и Австралија за зголемување на производството до 150.000 тони.

-Светскиот пазар денес е сто милиони тони метанол, а дел од потрошувачите на тој пазар сакаат да го „зелен“  синџир на снабдување. Значи, може да биде во превозот на гориво, што всушност е ново за метанолот, тоа е дури и дополнителна употреба на метанолот. Може да биде во пластиката. Метанолот е веројатно најчестата состојка во хемиската индустрија денес, објаснува Брендструп.

Извршниот директор на „Јуропиан енерџи“, Ерик Андерсен, вели дека очекуваат паритет на цените со фосилните горива до 2030 година.

Минатиот месец, компанијата ја претстави својата следна генерација на зелена технологија за метанол за намалување на трошоците и забрзување на производството. Андерсен вели дека нивната технологија од втора генерација ќе биде воведена следната година.

-Треба да електрифицираме, и потоа треба да електрифицираме, и потоа треба да електрифицираме, а потоа на самиот крај имаме некои тешко електрифицирани сектори, што е многу тешко да се електрифицираат. Тоа е нашиот фокус. Секојдневно се занимаваме со електрификација. Во моментов имаме глобален цевковод од околу 60 гигавати генератори во развој и се обидуваме да електрифицираме сè што може да се електрифицира. Значи, тоа е првиот, вториот и третиот приоритет, а потоа следат тешко електрифицираните сектори, на кои ќе им треба некаква алтернатива, како што е е-метанол, вели Андерсен -директор на „Јуропиан енерџи“.

Емисиите од превозот пораснаа во текот на изминатата деценија на околу 3% од вкупниот глобален износ, како што расте трговијата, а бродовите користат огромни количини фосилни горива за транспорт на товар на долги растојанија. Разговорите насочени кон постигнување на првата глобална јаглеродна такса во светот за превозот не успеаја на меѓународен поморски состанок. Во 2023 година, Maersk го крсти првиот контејнерски брод во светот напојуван со метанол. Данскиот превознички гигант има планови за 20 вакви бродови со „двојно гориво“ до 2030 година, како дел од плановите за постигнување нето-нулти емисии на стакленички гасови до 2040 година.

-Со успешна декарбонизација на превозот, не само што ја промовираме нашата борба против климатските промени, туку создаваме и нови синџири на снабдување, нови индустрии и илјадници нови добри работни места, Урсула Фон дер Лаејен – Претседателка на ЕК

Но, експертите за животна средина предупредуваат дека производството на е-метанол е енергетски интензивно, а горивото е скапо. Друг предизвик е што е-метанолот во моментов е помалку енергетски богат од традиционалните горива, што значи дека контејнерските бродови мора да носат двојно поголема количина за истите енергетски потреби.

-Ова е исто така многу енергетски барана и затоа скапа технологија. И можеме да добиеме пет пати поголема климатска корист од користењето на зелената електрична енергија за напојување, на пример, на електричен автомобил, во споредба со нејзиното користење за е-метанол, изјави Тобијас Јохан Соренсен, виш аналитичар, CONCITO.

Сепак екпертите додваат и дека потребно е да се биде мудар и ефикасно да се трошат ресусрсите и капиталот кои се на располагање.. Скептични се во врска со комбинирањето на CO2 и електричната енергија за производство на е-горива и би сакале да се користат одделно за да се постигне многу поголема климатска корист.

К.К.

The post COP30: Можат ли новите позелени горива да ја прочистат бродарската индустрија? appeared first on telma.com.mk.