Во Кочани се одржа гастрономскиот настан „Шпански денови на вкусот“, кој преку храната ги спои македонската и шпанската традиција. Во центарот на вниманието беше кочанскиот ориз – производ по кој градот е препознатлив и надвор од границите на државата. Настанот донесе вистинска фузија на вкусови и култури. Шпанските шефови подготвија три различни видови паеља – едно од најпознатите јадења во шпанската кујна, кое потекнува од Валенсија и традиционално се подготвува кога семејството е собрано на заеднички неделен ручек. Од Општина Кочани велат дека веднаш ја прифатиле идејата да бидат домаќини на ваков настан.

„Со големо задоволство го прифативме овој повик затоа што сакавме да бидеме добри домаќини бидејќи Кочани е познат токму по оризот“, рече Голубинка Георгиева, од општина Кочани

Шефовите подготвија три рецепти со ориз. Првиот беше направен според оригиналната шпанска рецептура, додека останатите две верзии беа комбинација од шпански техники и македонски производи. Едната паеља беше со пилешко и зајачко месо, а другата со морски плодови, со цел посетителите да можат да ги споредат различните вкусови. Готвењето се одвиваше во голем железен сад. По додавањето на маслиново масло и зачините започна подготовката на специјалитетот. За да се скрати времето на готвење, беа употребени полуготови продукти, па наместо вообичаените два часа, јадењето беше подготвено за околу половина час. Најголемо внимание привлекоа учениците од училиштата од Кочани, Штип и Кратово. Уште од самиот почеток тие се приклучија во подготовката, љубопитни да научат нешто повеќе за шпанската гастрономија. Додека паељата се крчкаше, околу бината почна да се шири препознатливиот мирис на ориз, зачини и морски плодови, привлекувајќи се повеќе посетители. Шпанскиот шеф, кој за првпат ја посетува Македонија и Кочани, вели дека е воодушевен од оризовите полиња што ги видел во регионот. Според него, тие многу го потсетуваат на пределите од неговата земја.

„Публиката беше прекрасна и многу отворена. Воодушевен сум. Тоа што ми се допадна највеќе е тоа што имавме млади ученици од кулинарско училиште кои беа тука со нас. Тие учествуваа активно и дури некои од нив учествуваа во процесот на готвење. Почуствував добра енергија и желба да бидат дел од овој настан“, изјави шеф Луис Аруфат

На самиот крај од подготовката беше додаден оризот, по што следуваше постојано мешање за да се добие препознатливата текстура на паељата. Токму оваа задача им беше доверена на учениците, кои одблиску го следеа секој чекор од процесот.Откако последните порции беа сервирани, посетителите нестрпливо застанаа во ред за да го вкусат подготвеното јадење. А токму преку храната, велат организаторите, најлесно се споделуваат традициите и искуствата меѓу народите.

„Сакавме со шефовите да им покажеме на кочанчани некои нови техники, да може да размениме гастроносмка култура. И со тоа да покажеме дека оризот е едно бело злато, кое се користи многу скромно“, рече Филип Чаловски, „180 степени“ кулинарско натпреварувачко шоу на Телма.

Пораката од организаторите на настанот е дека кочанскиот ориз е исклучително квалитетна суровина, вистинско „бело злато“, кое има многу поголем потенцијал отколку што вообичаено се користи во секојдневната исхрана.

 Тамара Марковска 

The post Познатиот шпански шеф ЛУИС АРУФАТ подготвуваше шпански специјалитети со кочански ориз appeared first on telma.com.mk.

Истражувачи од Океанографскиот институт Вудс Хоул во САД развија автономен подводен робот кој може да ги „слуша“ коралните гребени, да го следи морскиот свет и да открива жаришта на биодиверзитетот, со цел подобра заштита на загрозените морски екосистеми.

Роботот, наречен CUREE, користи комбинација од акустични и визуелни сензори, како и алатки со вештачка интелигенција за да препознава и следи морски организми, но и да мапира области богати со подводен живот.

„Развивме нов систем за автономија за барање и пронаоѓање жаришта на коралните гребени, а потоа нивно мапирање со прецизност од сантиметар“, изјави Сет Меккамон, автор на студијата од Океанографскиот институт Вудс Хоул.

Според него, CUREE ги комбинира аудио и визуелните информации за попрецизно откривање на местата со најголема биолошка активност.

„Нашата идеална мисија би била научник да го постави CUREE на гребен што никогаш претходно не бил истражуван. Роботот би го слушал гребенот за да открие каде има најголема акустична активност, а потоа би ги користел камерите за детално мапирање на жариштето“, објаснува Меккамон.

Системот може автоматски да брои риби, да идентификува различни видови и да ја анализира распространетоста на подводниот свет. Истражувачите велат дека ова би овозможило подетални и поефикасни истражувања во споредба со традиционалните нуркачки експедиции, кои често се скапи и временски ограничени.

Тестирањата на роботот биле спроведени во коралните гребени во Раџа Ампат, Индонезија — регион познат по исклучителната морска биолошка разновидност.

Јогеш Гирдхар, исто така автор на студијата, вели дека технологијата би можела да игра важна улога во глобалните напори за зачувување на коралните гребени.

„Коралните гребени се во опаѓање низ целиот свет. Алатка како оваа може да им помогне на носителите на одлуки да утврдат каде треба да се насочат ресурсите и напорите за заштита и реставрација“, посочува Гирдхар.

Иако CUREE сè уште е во рана фаза на развој, научниците се надеваат дека роботот наскоро ќе стане дел од реални научни мисии за следење и заштита на морските екосистеми.

The post Робот што „ги слуша“ коралите: Нов подводен систем со вештачка интелигенција ќе помага во заштита на гребените appeared first on telma.com.mk.

Единаесет годишниот Македон Димитровски освои два златни медали на Математичката олимпијада во Франфурт, Германија.

Тој беше во силна меѓународна конкуренција, во која младиот матeматички гениј доби злато во индивидуална конкуренција по математика и уште еден златен медал во категоријата математички предизвик.

​Покрај медалите, Македон ја доби и титулата Лауреат, која ја добиваат само најдобрите математичари во светот.

The post Македон Димитровски со историски успех на Германската математичка олимпијада appeared first on telma.com.mk.

Тимот CodeLeap го освои првото место на локално ниво на 11-тиот Касини Хакатон под мотото Вселената за водата кој се одржа во периодот од  24 до 26 април 2026 година во Нетавил, Скопје. Со проект RedMetrics, тимот постави основа за развивање на систем за детекција и предупредување на токсични алгални цветања (т.н. „црвени плими”) базиран на машинско учење, наменет за употреба во здравството и осигурителната индустрија. Оваа среда тимот ќе има прилика да се натпреварува со уште 9 европски земји на европско ниво.

Инаку проектот RedMetrics го поврзува сателитското набљудување на океаните со респираторното здравје, адресирајќи го критичниот момент кога токсичното загадување на водата преминува во јавноздравствена криза преку аеросолизација. Системот користи податоци од европските вселенски програми Copernicus Sentinel-3, C3S ERA5 и Copernicus Marine Service (CMEMS), комбинирани со приобални IoT сензори, за следење на алгалните цветања од длабоко море до брегот.

Клучна иновација на проектот е сопствениот Индекс за респираторен ризик (Respiratory Risk Index, RRI), кој ги преведува еколошките сигнали во предиктивни медицински увиди, овозможувајќи приобалната инфраструктура да се подготви за зголемен број респираторни случаи пред првиот пациент да пристигне во ургентниот центар. Платформата обезбедува 72 часовно прогнозирање на катастрофи директно до софтвер за осигурување.

Проектот е развиен во рамките на тематската област „Следење и спречување на загадување на водите”.

Членови на победничкиот тим:
-Филип Бојаџиевски, анализа на податоци и развој на машинско учење oд Факултетот за електротехника и информациски технологии;
-Бојан Ефтимоски, софтверски развој од Факултетот за информатички науки и компјутерско инженерство;
-Никита Јакимовски, хардвер и електроника oд Факултетот за електротехника и информациски технологии;
-Дарко Трајанов, софтверски развој од Факултетот за информатички науки и компјутерско инженерство;
-Јаков Спировски, софтверски развој од Факултетот за информатички науки и компјутерско инженерство;
-Теона Вангеловска, деловно планирање и финансии од Економскиот факултет – Скопје;
Симона Костадинова, медицинска експертиза и анализа на здравствени влијанија од Медицинскиот факултет – Скопје.

За првото место на локално ниво, тимот CodeLeap ја освои наградата од 3.000 евра, обезбедена од G+D Netcetera. Во среда, 29 април 2026 година, тимот ќе ја претставува Македонија на натпреварувањето на европско ниво, каде десетте локални победници од десет земји ќе се натпреваруваат за главните награди: 5.000 евра за прво место, 3.000 евра за второ место и 1.000 евра за трето место, како и шест месеци менторство од врвни европски експерти во областа на вселенскиот бизнис.

Касини Хакатонот е иницијатива на Европската комисија која обединува студенти, инженери, научници и претприемачи со цел развивање иновативни решенија базирани на податоци од европските вселенски програми Copernicus, Galileo и EGNOS. Единаесеттото издание, посветено на предизвиците поврзани со водата, се одржа истовремено на десет европски локации.

Со сателитски податоци од вселената студентите бараат решение за проблемите со водата

The post Студентскиот тим CodeLeap со проектот RedMetrics е локален победник на 11-тиот Касини Хакатон appeared first on telma.com.mk.

Сателитски податоци од вселената овој викенд се достапни за младите учесници на 11-тиот Касини Хакатон. Сите имаат една цел да го изнајдат најдоброто решение поврзано со проблемите со водата на локално и интернационално ниво.

Во фокус се три предизвици – како да се обезбеди правичен и ефикасен пристап до вода преку подобро управување, како да се спречи загадување на водата, реките, езерата и нивните крајбрежја, но и како да се превенираат потенцијални катастрофи како што се суши, поплави и поројни дождови.

„Водата не ја обединува само оние кои се занимаваат со природни науки тука треба да имаме и инженери што ќе програмираат одредено решение, луѓе од бизнис заедницата што ќе смислат бизнис план како тоа решение да се спроведе, така што добро е што се спојуваат повеќе страни на науката. Навистина се огромни предизвиците и проблемите со кои Македонија се соочува поврзано со вода, и во дел на наводнување на земјоделски површини, и во делот на водоснабдувањето, затоа што одредени извори се ставени под ризик, не се знае дали ќе имаме доволни извори за пиење, како и сушите кои се појавуваат“, изјави Александар Николовски, проектен менаџер во „Нетавил“.

Од вкупните 210 пријавени, селектирани се 110 млади, најголем дел студенти од различни факултети, поделени во 19 групи. Покрај можноста за победа, како највредно го истакнуваат дружењето.

„Ние моментално работиме на систем за детекција на алги во крајбрежје, и ние сакаме да ги предупредиме луѓето од избивањето на алги и да спречиме вдишување на токсичните гасови што се создаваат“, вели учесник на хакатонот.

„Конкретно ние правиме апликација којашто им помага на фармерите за да подобро стигнат до европскиот квалитет кој се бара за извоз од Македонија“, објаснува учесничка на хакатонот.

Во текот на денот се очекува да се прогласат победничките тимови кои ќе освојат парична награда од поддржувачите. Првопласираните наредната недела ќе ја презентира идејата со другите 9 европски земји учеснички на хакатонот, и ќе имаат прилика да освојат уште една награда на европско ниво, a понатаму да добијат менторство и да го реализираат решението во старт ап бизнис.

Tea Димковска

 

View this post on Instagram

 

A post shared by Netaville (@netaville.mk)

The post Со сателитски податоци од вселената студентите бараат решение за проблемите со водата appeared first on telma.com.mk.

Психоделичната супстанција МДМА, позната како екстази, се истражува како можен третман за посттрауматско стресно нарушување (ПТСР) кај воени ветерани во Обединетото Кралство.

Клиничкото испитување се спроведува во Кембриџ и е одобрено за ограничена медицинска употреба, а е финансирано од хуманитарната организација „Supporting Wounded Veterans“.

Истражувањето се одвива во период кога голем број поранешни војници, меѓу кои и ветеран ранет во Авганистан, и понатаму се соочуваат со сериозни психолошки последици, и покрај долгогодишен третман. Лекарите кои работат на студијата наведуваат дека МДМА, кога се применува во строго контролирани услови, може да помогне во намалување на стравот и зголемување на чувството на доверба, што се смета за клучно во процесот на терапија на трауматски искуства.

Првичните резултати од истражувањата се охрабрувачки, а интересот за психоделични терапии расте, особено кај пациенти кај кои досегашните конвенционални методи не дале задоволителни резултати.

Сепак, експертите предупредуваат дека регулаторните процедури во Обединетото Кралство се сложени и финансиски оптоварувачки. Дел од поранешните високи воени функционери повикуваат на олеснување на процедурите за да се забрза научниот напредок во оваа област.

Владата најавува дека ги разгледува можните законски измени, но истовремено нагласува дека терапевтската примена на вакви супстанции нема да биде дозволена без јасни научни докази за нивната безбедност и ефикасност.

Извор на фотографија: Социјална мрежа „Х“

Т.Д.

The post Психоделична супстанца МДМА се тестира како потенцијална терапија за пострауматски стрес кај британски воени ветерани appeared first on telma.com.mk.

Пуштена е во употреба реновираната лабораторија по органска хемија на Технолошко-металуршкиот факултет, што ќе ја користат студентите за практична настава, а ќе биде достапна и за средношколците.

Се очекува ова значително да го подобри квалитетот на наставата и да го зголеми интересот за природните науки.

The post Пуштена во употреба реновираната лабораторија по органска хемија на Технолошко-металуршкиот факултет appeared first on telma.com.mk.

Антимонот е сребрено-бел, кршлив металоид кој ретко се јавува во природата во чиста форма. До неодамна, тој беше еден од најзанемарените метали. Денес, тој сè повеќе станува клучна суровина.  Хемискиот симбол “Sb“ е изведен од латинскиот збор stibium, рудата во која антимонот најчесто се наоѓа во природата.

Иако е малку познат на пошироката јавност, антимонот е меѓу стратешки најважните суровини на модерното време. Затоа, тој е клучна суровина на 21 век за технолошки и за безбедносeн развој.  Оние држави кои немаат антимон, или го немаат во доволни количини, ризикуваат да заостанат во технолошката трка и да станат беспомошни во воената сфера.

Нема муниција без антимон

Антимонот игра важна улога во производството на батерии, индустрија која е во подем. Во воениот и одбранбениот сектор, антимонот е критичен материјал, бидејќи е потребен за детонатори, експлозиви, муниција што пробива оклоп, како и за инфрацрвени сензори и уреди за ноќно гледање. Полупроводничките соединенија како што е индиум антимонид (InSb) се основни материјали за модерните термовизиски камери и играат стратешка улога во електронското војување.

Уникатните својства ја поткрепуваат стратешката важност на антимонот

Стратешката важност на антимонот произлегува од единствената комбинација на неговите физички и хемиски својства. Со оглед на енергетската транзиција, антимонот добива дополнителна важност со која без високо-перформансно складирање на батерии, интегрирањето на обновлива енергија е тешко возможно. Антимонот би можел да игра клучна улога во новите технологии за складирање. Во исто време, побарувачката на одбранбената индустрија продолжува да расте, бидејќи современите конфликти сè повеќе се водат со високо-прецизни, електронски контролирани системи на оружје.

Европската Унија го вклучи антимонот на својата листа на критични суровини. Соединетите Американски Држави, исто така, го сметаат антимонот за стратешки незаменлив и го вбројуваат меѓу критичните минерали на Геолошкиот завод. Канада и Австралија, исто така, му обрнуваат поголемо внимание на антимонот отколку што тоа го правеле пред пет или десет години.

Која држава ги има најголеми наоѓалишта на антимон во светот?

Најголемите наоѓалишта на антимон во светот се во Кина. Се проценува дека само покраината Хунан содржи 50-60% од глобалните резерви на антимон. Не без причина, градот Ленгшуиџанг, каде што се наоѓа рудникот Сикуангшан, се смета за „светска престолнина на антимонот“.

И Русија има наоѓалишта на полуостровот Кола и во Сибир, но има и Боливија и Таџикистан. Помали наоѓалишта има во Австралија, Јужна Африка и Турција. Мјанмар (Бурма) доби на важност како производител на антимон во последниве години, но поради политичка нестабилност овој ресурс не е рационално алоциран. Иран во 2025 година откри 7000 тони антимон, па така тој сега поседува околу 10% од глобалните ресурси.

Антимонот во денешницата има огромно економско-политичко и стратешко значење кое не постоело во оваа форма во 19-тиот и 20-тиот век. Концентрацијата на наоѓалишта во геополитички чувствителни или нестабилни региони ја прави безбедноста на снабдувањето централно прашање за западните индустријализирани земји.

Т.Д.

Извор на фотографија: Социјални мрежи

Фирма на Австралиец со македонско потекло ќе вади критични минерали во кривопаланечко – договорот потпишан во Вашингтон

Американци ќе копаат антимон во кривопаланечко Луке

The post Каков вид на метал е антимонот и зошто е толку важен за воената индустрија? appeared first on telma.com.mk.

За првпат по повеќе од 50 години, човештвото се враќа на Месечината – патувајќи подалеку од Земјата отколку што некој бил досега. Четворица астронаути се во ракетата наречена „Систем за вселенско лансирање“, која грмеше на небото упатувајќи се на 400.000 километри оддалеченост. Мисијата „Артемис II“ на НАСА се очекува да донесе нов прекрасен поглед на Месечината и ново разбирање на лунарната средина. Ракетата со 32 ката се вивна од вселенскиот центар „Кенеди“ на НАСА, каде што десетици илјади луѓе се собраа за да го прослават почетокот на оваа нова ера.

„Значи, по кратка пауза од 54 години, НАСА се враќа во бизнисот со испраќање астронаути на Месечината“, изјави Џаред Исакман, администратор на НАСА.

Artemis 2 – Vous êtes nombreux à vous poser la question : quelle sera la trajectoire de la mission ?
Mieux qu’un long texte, voici une vidéo de la Nasa : pic.twitter.com/ysPKTnTZmz

— GoForLaunch (@GFLspace) April 1, 2026

Пет минути по почетокот на летот, командантот Рид Вајсман ја виде целта на тимот: „Имаме прекрасен изгрев на месечината, се упатуваме директно кон него“, рече тој од капсулата. На бродот со него се пилотот Виктор Гловер, Кристина Кох и Канаѓанецот Џереми Хансен. Најразновидниот лунарен екипаж досега, со првата жена, со еден црномурест лик и неамерикански државјанин кој беше во новата капсула Орион на НАСА.

Но, патувањето носи и сериозни ризици – екипажот лета во вселенски брод со кој луѓето никогаш порано не летале. Астронаутите ќе поминат 10 дена збиени во вселенски брод со големина на минибус. Администраторот на НАСА, Исакман, не криеше дека во 51 минута имало прекин во комуникациите.

„Секако сме биле тука и претходно. Ги знаеме предизвиците што претстојат. Имаме многу проверки што треба да ги поминеме пред TLI. И кога, ако сè оди добро, сè ќе биде во ред, Артемис II ќе биде на пат кон Месечината“, додава Исакман. 

Луѓе имаше и на околните патишта и плажи, како што тоа беше во 1960-тите и 70-тите години во времето на летовите на Аполо на Месечината. Ова е најголемиот чекор на НАСА досега кон воспоставување трајно присуство на Месечината. „Артемис II“ исплови од истото место за лансирање во Флорида кое ги испрати истражувачите на Аполо на Месечината пред повеќе од 50 години.

„Стигнав тука околу 7 часот наутро. Се разбудив околу 4 часот, се подготвив и дојдов долу. Не очекував паркингот овде да биде веќе полн, а и паркинзите во близина да бидат полни. Паркирав како да сум на една милја од таму. Го очекував тоа. Значи, одлично е да се видат толку многу луѓе“, вели Габриела, Мартинез, жителка на Дејтона Бич, Флорида.

За Џеф Вилсон, кој е жител на Атланта е исполнување на сонот да го види лансирањето, бидејќи го поврзува со неговата меморија од минатото.

„Мој сон беше да гледам лансирање. Знаете, пораснав во  дерата на Аполо. Се сеќавам како го гледав слетувањето на телевизија. Значи да, тоа е нешто што сакав да го направам долго време“, раскажува Џеф Вилсон, жител на Атланта, Џорџија.

Жителката на Тампа, Нова вели дека е воодушевена, лансирањето го раскажува како величенствено.

„Бев воодушевена. Всушност, пролеав солзи. Всушност беше потивко отколку што очекував, но искрено беше највеличественото лансирање на ракета што некогаш сум го видела“, рече Нова Биртчард, жителка на Тампа, Флорида.

Малкумината што сè уште се живи ја поздравија големата авантура на оваа генерација. Џон Трајб беше инженер за погон за време на ерата на Аполо, учествувајќи во „највозбудливиот период до денес во вселенската индустрија“. Програмата „Артемис“ е именувана по митолошката сестра близначка на Аполо. Новата ракета е пократка и потенка од ракетите Сатурн V која исфрли 24 астронаути од Аполо на Месечината.

„Националната цел во тие години, знаете, поради изјавата на Кенеди, поради неговото убиство. Имаше огромен бран зад нас што не притискаше. Немаше многу негативност за тоа зошто треба да одиме на Месечината“, објаснува Џон Трајб, инженер за погон на мисиите Аполо. 

Оваа мисија на НАСА треба да го отвори патот за слетување и, на крајот, за лунарна база – првиот чекор кон истражувањето како да се живее на друг свет. Екипажот на Артемис нема да слета на Месечината, ниту пак ќе орбитира околу неа, туку ќе оди околу Месечината и ќе се врати на Земјата. Крајната цел е да се создаде долгорочно лунарно присуство кое ќе ги подмачка патеките за испраќање луѓе на Марс.

Билјана Ставрова

Artemis II lifts off of pad 39B, seen from right outside the fence pic.twitter.com/mwFAA1W3RJ

— Surajit (@surajit_ghosh2) April 2, 2026

Дигитална обработка: T.Д.

Извор на фотографии: Официјална страна на НАСА

The post (Фотогалерија+Видео) По 54 години човештвото се враќа на Месечината appeared first on telma.com.mk.

Сто држави биле цел на закана од манипулации и мешање со странски информации познати како ФИМИ во текот на 2025 година. Регистрирани биле 540 инциденти во кои биле вклучени 10.500 кориснички сметки, веб-страници и канали. Овие операции генерирале околу 43.000 содржини, дистрибуирани низ 19 платформи, од кои 88 проценти биле дистрибуирани преку платформата „Икс“. Речиси 65 проценти од инцидентите биле без одредено потекло, но со знаци на координација, додека 29 проценти потекнувале од Русија и шест од Кина.

На врвот на листата земји кои биле цел на ФИМИ напаци е Украина со регистрирани 112 инциденти, по што следи Франција со 107, па Молдавија со 94, Германија со 71, САД со 51 ФИМИ напад. Истовремено, речиси 200 организации и околу 140 истакнати личности биле цел на нападите. Изборните процеси сочинуваат 36 проценти од настаните поврзани со инцидентите, при што е утврдено дека Русија во нападите врз изборните процеси има пристап во три фази: делегитимизирање на лидерите, искористување на внатрешните поделби и оспорување на интегритетот на гласовите. Вакви нападис е забележани, особено, во Германија, Молдавија и Полска.

Службата за надворешни активности на Европската унија го потврдува забрзување и длабока трансформација на заканите што ги претставува манипулацијата со информации, па 2025 се означува како година на забрзување на употребата на вештачка интелигенција во операциите на манипулации и мешање со странски информации. Околу 27 проценти од инцидентите вклучуваат алатки за вештачка интелигенција, што претставува зголемување од 259 проценти, во споредба со 2024 година.

За манипулации и мешање со странски информации се користат длабоки фалсификати, клонирање на глас и автоматски генерирана повеќејазична содржина.

Франција, како втора држава кон која се насочени најголем број на манипулации и мешање на странски информации во светски рамки, пред еден месец објави Национална Стратегија за борба против манипулацијата со информации, во која меѓу другото како мерка се наведува регулирање на он-лајн платформите и генеративната вештачка интелигенција, но и обезбедување на постоење на слободен, отворен и безбеден информациски простор.

Тамара Грнчароска

Дигитална обработка: Т.Д.

The post Вештачката интелигенција се повеќе се користи во ФИМИ напади appeared first on telma.com.mk.